Neurodivergentie en spelontwikkeling

In gesprekken met ouders en professionals die kinderen begeleiden hoor ik vaak de behoefte aan spelmaterialen die aansluiten bij de diverse ontwikkelbehoeften en de spelontwikkeling van neurodivergente kinderen. In deze blog deel ik praktische tips en concrete voorbeelden van passend spelmateriaal dat helpt bij het ondersteunen van verschillende manieren van denken, leren en ontwikkelen.  

Wat is neurodivergentie? 

Neurodivergentie verwijst naar de natuurlijke variatie in de hersenontwikkeling. Voorbeelden van neurodivergentie zijn ADHD, autisme, dyslexie, dyscalculie, taalontwikkelingsstoornis (TOS), hoogbegaafdheid en hoogsensitiviteit. Bij neurodivergente kinderen werken de hersenen anders dan gemiddeld, wat invloed kan hebben op prikkelverwerking, leren, communicatie en emotieregulatie en op de spelontwikkeling van kinderen.  

De spelontwikkeling van neurodivergente kinderen

De spelontwikkeling van een neurodivergent kind verloopt over het algemeen anders dan gemiddeld, omdat alle ontwikkelingsgebieden van een kind óók van invloed zijn op de spelontwikkeling. Een kind kan bijvoorbeeld als gevolg van zijn specifieke kenmerken of behoeften niet tot spel komen of steeds hetzelfde spelen. Het kan hierdoor meer hulp nodig hebben om zich te ontwikkelen op het gebied van spel.  

Spelbegeleiding voor kinderen met ontwikkelbehoeften 

Een spelagoog/spelbegeleider kan helpen om de spelontwikkeling van kinderen met neurodivergentie te stimuleren of op gang te brengen. Een spelagoog helpt door middel van het stimuleren, verdiepen en verbreden van spel.  

Een speltherapeut begeleidt kinderen door middel van spel op het gebied van emotionele problemen en trauma's en begeleidt op die manier specifiek de emotionele ontwikkeling van het kind. Wanneer er op emotioneel gebied problemen zijn waardoor het kind niet tot spel komt kan ondersteuning van een speltherapeut nodig zijn. 

Begeleiden van spel bij neurodivergente kinderen 

Wil je meer lezen over spelbegeleiding bij neurodivergente kinderen en hoe je spel bij kinderen met een ontwikkelingsvraag kunt stimuleren, dan is het boek 'Als spelen een uitdaging is' van Wilna van der Heuvel een aanrader! Dit boek geeft een methodiek voor spelbegeleiding waarmee je kinderen met een ontwikkelingsvraag (bij bijv. autisme, ADHD, verstandelijke beperking, visuele/ auditieve beperking, taalontwikkelingsstoornis, meervoudige beperking) kunt helpen tot spel te komen. 

Aansluiten bij een ontwikkelingsachterstand  

Bij sommige kinderen loopt de ontwikkelingsleeftijd achter op de kalenderleeftijd. In dat geval helpt het om spellen te kiezen die qua uiterlijk passen bij de leeftijd, maar qua moeilijkheid aansluiten bij wat het kind al kan. De Geheime Gang is een goed voorbeeld: een eenvoudig memoriespel dat al vanaf 3 jaar te spelen is, maar door het spannende verhaal en de stoere vormgeving juist oudere kinderen aanspreekt. Zo kun je kinderen met een ontwikkelingsachterstand spel aanbieden dat zowel passend als motiverend is. 

Eenvoudige en overzichtelijke spellen voor jonge ontwikkelingsniveaus 

Voor kinderen met een lage ontwikkelingsleeftijd is vooral de structuur van het spel belangrijk: eenvoudig, stevig en overzichtelijk. Eerste Boomgaard van HABA sluit hier goed bij aan. De houten, felgekleurde onderdelen, korte spelduur en herhalende handelingen maken het geschikt voor een ontwikkelingsleeftijd van 2 à 3 jaar. Dit soort spellen biedt duidelijkheid, succeservaringen en spelplezier voor jonge kinderen én voor oudere kinderen of volwassenen met een vergelijkbaar ontwikkelingsniveau. 

Spelmaterialen voor ontwikkeling 

Om te vinden wat passend spelmateriaal is voor een kind verdiep je je in wat het kind graag speelt en graag doet. Waar houdt het van? Welke thema's vindt het leuk? Welke handelingen doet het graag en kan het goed? Denk aan: iets ergens in doen, dingen onthouden, kleuren herkennen, voelen, luisteren, kijken, bewegen, blazen, dansen, etc. Ga vervolgens op zoek welk spelmateriaal deze elementen in zich heeft.  

Coöperatieve spellen inzetten bij neurodiverse groepen 

Coöperatieve spellen zorgen in groepen met veel verschillende neurodivergente kinderen of veel verschillende niveaus dat er samen gespeeld kan worden. Omdat spelers met elkaar spelen in plaats van tegen elkaar, wordt samen spelen ook meteen inclusief. Iedereen kan meedoen op zijn eigen niveau, en verschillende denkwijzen, talenten en vaardigheden versterken elkaar bij het behalen van het gezamenlijke speldoel. Een goed voorbeeld van een strategisch coöperatief spel dat ook door kinderen met autisme en ADHD vaak heel goed gespeeld  kan worden is Max de kat.  

Uniekies - een inclusief spel 

Uniekies is een inclusief, coöperatief spel waarin kinderen op ervaren hoe het is om met verschillende beperkingen samen te spelen. Ze ontdekken dat iedereen unieke krachten én uitdagingen heeft, en dat je door samen te werken beperkingen kunt overwinnen. Het spel stimuleert een positieve mindset rondom beperkingen en laat kinderen ervaren dat iedereen mee kan doen. Uniekies is geschikt vanaf 7 jaar (en met een vereenvoudigde spelwijze vanaf 5 jaar) en bevat toegankelijke elementen zoals een voelbaar spelbord, een grote pion, QR‑codes voor voorleesondersteuning en geluidsmunten met geluiden uit de waterspeeltuin. Dankzij deze combinatie van visuele, auditieve en tactiele ondersteuning is Uniekies ook geschikt voor kinderen en jongeren met een visuele beperking. Uniekies is een spel dat concreet laat zien dat neurodiversiteit bijdraagt aan creativiteit, plezier en verbinding.   

Hoe kies je passend spelmateriaal? 

Door spelmaterialen te kiezen die aansluiten bij de ontwikkeling van het kind én die uitnodigen om het spel te verbreden of te verdiepen, kun je met passend spelmateriaal gericht bijdragen aan de groei van het kind. Hieronder vind je tips en concrete voorbeelden van spellen en hulpmiddelen die aansluiten bij verschillende neurotypen en ontwikkelthema’s.

Autisme  |  ADHD  |  Hoogbegaafdheid  |  Hoogsensitiviteit  |  Praten over gevoelens  |  Planning  |  Tijdsbesef  |  Over Prikkels  |  Inclusie  |  Boeken over opvoeding en begeleiding  |   Boeken over spel en spelen  |  Coöperatieve spellen  

Een neurodiverse samenleving - positieve woorden

Als samenleving, op scholen en in organisaties en door de taal die we gebruiken kunnen we neurodiversiteit meer waarderen. Onderzoekers, waaronder Kristen Bottema‑Beutel, benadrukken het gebruiken van woorden die daarbij passen. Zij adviseren om woorden te gebruiken die aansluiten bij een inclusieve visie op ontwikkeling: neurodivergent in plaats van woorden die beperkingen benadrukken, kenmerken in plaats van symptomen, en ondersteuning in plaats van behandeling en het beschrijven van specifieke behoeften in plaats van termen als hoog‑ of laagfunctionerend. 

Steeds meer onderzoek laat zien dat neurodiversiteit ons als maatschappij veel kan brengen. Zo benoemt onderzoek van de Open Universiteit (Van Rijswijk, 2024)dat neurodiversiteit in teams leidt tot meer innovatie, creativiteit en beter probleemoplossend vermogen, mits teams goed zijn ingericht en verschillen actief worden benut.  

Speladvies op maat 

In deze blog vind je inspiratie en tips voor passend spelmateriaal dat aansluit bij de spelontwikkeling van neurodivergente kinderen. Heb je behoefte aan persoonlijk speladvies voor jouw kind of werksituatie of aan een workshop over spel en spelontwikkeling? Mail naar [email protected] voor een advies op maat dat past bij jouw situatie. 

Bronnen en verder lezen  

Universiteit van Utrecht - Wat is neurodiversiteit

Wikipedia over neurodiversiteit   

Uitleg over het verschil tussen neurodivergent en neurodivers

Avoiding Ableist Language: Suggestions for Autism researchers 

Neurodiversiteit in teams  

Hoe benut je de kracht van neurodiversiteit op het werk?  

Over Spelontwikkeling en spelbegeleiding

Boek Als spelen een uitdaging is - Wilna van der Heuvel  

Artikel: Verkennen, verbinden, verrijken - Spelbegeleiding van jonge kinderen  

Over de auteur 

Anne Mijke van Harten is spelagoog en eigenaar van Earth Games. Ze is gespecialiseerd in coöperatief spel en spelontwikkeling.