Neurodivergentie en spelontwikkeling

• Geplaatst op 21 Mei 2026
• Door Anne Mijke van Harten - Spelagoog | Earth Games | Gespecialiseerd in coöperatief spel en spelontwikkeling
• Geplaatst in Inclusie, neurodivergentie, spelontwikkeling
• 0

In gesprekken met ouders en professionals die kinderen begeleiden, komt vaak de vraag naar voren welke spelmaterialen aansluiten bij de ontwikkelbehoeften van neurodivergente kinderen. Welke spellen passen bij autisme, ADHD, hoogbegaafdheid of hoogsensitiviteit? Welke spelmaterialen kunnen de spelontwikkeling positief beïnvloeden? In deze blog staan tips en concrete voorbeelden van passend spelmateriaal dat kinderen kan ondersteunen in hun eigen manier van denken, leren en ontwikkelen.

Wat is neurodivergentie? 

Neurodivergentie verwijst naar de natuurlijke variatie in de hersenontwikkeling. Voorbeelden van neurodivergentie zijn ADHD, autisme, dyslexie, dyscalculie, taalontwikkelingsstoornis (TOS), hoogbegaafdheid en hoogsensitiviteit. Bij neurodivergente kinderen werken de hersenen anders dan gemiddeld, wat invloed kan hebben op prikkelverwerking, leren, communicatie en emotieregulatie en op de spelontwikkeling van kinderen (zie bronnen onderaan dit artikel).  

De spelontwikkeling van neurodivergente kinderen

De spelontwikkeling van een neurodivergent kind verloopt over het algemeen anders dan gemiddeld, omdat alle ontwikkelingsgebieden van een kind óók van invloed zijn op de spelontwikkeling. Een kind kan bijvoorbeeld als gevolg van zijn specifieke kenmerken of behoeften niet tot spel komen of steeds hetzelfde spelen. Het kan hierdoor meer hulp nodig hebben om zich te ontwikkelen op het gebied van spel.

Spelbegeleiding voor kinderen met specifieke ontwikkelbehoeften 

De spelagoog/spelbegeleider kan helpen om de spelontwikkeling van kinderen met neurodivergentie te stimuleren of op gang te brengen. Een spelagoog helpt het kind door middel van het stimuleren, verdiepen en verbreden van spel. Spelen is dus het middel én het doel.

De speltherapeut begeleidt kinderen door middel van spel op het gebied van emotionele problemen en trauma's en begeleidt op die manier specifiek de emotionele ontwikkeling van het kind. Wanneer er op emotioneel gebied problemen zijn kan een speltherapeut het kind helpen via spel. 

Begeleiden van spel bij neurodivergente kinderen 

Wil je meer lezen over spelbegeleiding bij neurodivergente kinderen en hoe je spel bij kinderen met een ontwikkelingsvraag kunt stimuleren, dan is het boek 'Als spelen een uitdaging is' van Wilna van der Heuvel een aanrader! Dit boek geeft een methodiek voor spelbegeleiding waarmee je kinderen met een ontwikkelingsvraag (bij bijv. autisme, ADHD, verstandelijke beperking, visuele/ auditieve beperking, taalontwikkelingsstoornis, meervoudige beperking) kunt helpen tot spel te komen. 

Aansluiten bij een ontwikkelingsachterstand  

Bij sommige kinderen loopt de ontwikkelingsleeftijd achter op de kalenderleeftijd. In dat geval helpt het om spellen te kiezen die qua uiterlijk passen bij de leeftijd, maar qua moeilijkheid aansluiten bij wat het kind kan. De Geheime Gang is een goed voorbeeld: in de basis is dit spel een eenvoudig memoriespel dat al vanaf 3 jaar te spelen is, maar door het spannende verhaal en de stoere vormgeving spreekt dit spel ook oudere kinderen aan. Zo kun je kinderen met een ontwikkelingsachterstand gezelschapsspellen aanbieden die zowel passend als motiverend zijn. 

Eenvoudige en overzichtelijke spellen óf juist veel uitdaging

Voor kinderen met een lage ontwikkelingsleeftijd is vooral de structuur van het spel belangrijk: eenvoudig, kort, stevig en overzichtelijk. Eerste Boomgaard van HABA sluit hier goed bij aan. De houten, felgekleurde onderdelen, korte spelduur en herhalende handelingen maken het geschikt voor een ontwikkelingsleeftijd van 2 à 3 jaar. Dit soort spellen biedt duidelijkheid, succeservaringen en spelplezier voor jonge kinderen én voor oudere kinderen of volwassenen met een vergelijkbaar ontwikkelingsniveau. Hier zijn meer soorten spellen ter inspiratie: 

Meer eenvoudige spelmaterialen vanaf 0 tot 1 jaar  |  Meer eenvoudige spellen vanaf 2 jaar  |  Meer eenvoudige spellen vanaf 4 jaar 

Voor kinderen die juist verder zijn dan hun ontwikkelingsleeftijd zoals bij kinderen met hoogbegaafdheid zijn juist spellen met veel uitdaging en variatie nodig die het spel kunnen verdiepen en verbreden. Coöperatieve spellen waarin het gaat om samenwerken, overleggen, naar elkaar luisteren en strategisch denken passen daar goed bij. 

Spelmaterialen voor het stimuleren van de ontwikkeling 

Om te vinden wat passend spelmateriaal is voor een kind verdiep je je in wat het kind graag speelt en graag doet. Waar houdt het van? Welke thema's vindt het leuk? Welke handelingen doet het graag en kan het goed? Denk aan: iets ergens in doen, dingen onthouden, kleuren herkennen, voelen, luisteren, kijken, bewegen, blazen, dansen, etc. Welke vaardigheden zou je willen stimuleren in het spel (plannen, logisch denken, vooruitkijken, samenwerken, luisteren, vertellen, etc.). Ga vervolgens op zoek welk spelmateriaal deze elementen in zich heeft. Neem gerust contact op als je daar hulp bij nodig hebt.  

Coöperatieve spellen inzetten bij neurodiverse groepen 

Coöperatieve spellen zorgen in groepen met veel verschillende neurodivergente kinderen of veel verschillende niveaus dat er samen gespeeld kan worden. Omdat spelers met elkaar spelen in plaats van tegen elkaar, wordt samen spelen ook meteen inclusief. Iedereen kan meedoen op zijn eigen niveau, en verschillende denkwijzen, talenten en vaardigheden versterken elkaar bij het behalen van het gezamenlijke speldoel. Een goed voorbeeld van een strategisch coöperatief spel dat ook door kinderen met autisme en ADHD vaak heel goed gespeeld kan worden is Max de kat.  

Uniekies - een inclusief spel 

Uniekies is een inclusief, coöperatief spel waarin kinderen op ervaren hoe het is om met verschillende beperkingen samen te spelen. Ze ontdekken dat iedereen unieke krachten én uitdagingen heeft, en dat je door samen te werken beperkingen kunt overwinnen. Het spel stimuleert een positieve mindset rondom beperkingen en laat kinderen ervaren dat iedereen mee kan doen. Uniekies is geschikt vanaf 7 jaar (en met een vereenvoudigde spelwijze vanaf 5 jaar) en bevat toegankelijke elementen zoals een voelbaar spelbord, een grote pion, QR‑codes voor voorleesondersteuning en geluidsmunten met geluiden uit de waterspeeltuin. Dankzij deze combinatie van visuele, auditieve en tactiele ondersteuning is Uniekies ook geschikt voor kinderen en jongeren met een visuele beperking. Uniekies is een spel dat concreet laat zien dat neurodiversiteit bijdraagt aan creativiteit, plezier en verbinding.   

Hoe kies je passend spelmateriaal? 

Door spelmaterialen te kiezen die aansluiten bij de ontwikkeling van het kind én die uitnodigen om het spel te verbreden of te verdiepen, kun je met passend spelmateriaal gericht bijdragen aan de groei van het kind. Hieronder vind je tips en concrete voorbeelden van spellen en hulpmiddelen die aansluiten bij verschillende neurotypen en ontwikkelthema’s. Kies het thema waar je meer over wilt weten:

Autisme  |  ADHD  |  Hoogbegaafdheid  |  Hoogsensitiviteit  |  Praten over gevoelens  |  Planning  |  Tijdsbesef  |  Over Prikkels  |  Inclusie  |  Boeken over opvoeding en begeleiding  |   Boeken over spel en spelen  |  Coöperatieve spellen  

Een neurodiverse samenleving 

Onderzoekers, waaronder Kristen Bottema‑Beutel, benadrukken het gebruiken van woorden die positief zijn bij neurodiversiteit. Zij adviseren om woorden te gebruiken die aansluiten bij een inclusieve en waarderende visie op ontwikkeling: gebruik het woord neurodivergent in plaats van woorden die beperkingen benadrukken, het woord kenmerken in plaats van symptomen, en het woord ondersteuning in plaats van behandeling. Beschrijf specifieke behoeften in plaats van termen als hoog‑ of laagfunctionerend te gebruiken. Als samenleving, op scholen en in organisaties en door de taal die we gebruiken kunnen we neurodiversiteit meer waarderen.

Neurodiversiteit in teams

Steeds meer onderzoek laat zien dat neurodiversiteit ons als maatschappij veel kan brengen. Zo benoemt onderzoek van de Open Universiteit (Van Rijswijk, 2024) dat neurodiversiteit in teams leidt tot meer innovatie, creativiteit en beter probleemoplossend vermogen, mits teams goed zijn ingericht en verschillen actief worden benut.  

Speladvies op maat 

In deze blog vind je inspiratie en tips voor passend spelmateriaal dat aansluit bij de spelontwikkeling van neurodivergente kinderen. Heb je behoefte aan persoonlijk speladvies voor jouw kind of werksituatie of aan een workshop over spel en spelontwikkeling? Mail naar [email protected] voor een advies op maat. 

Bronnen en verder lezen  

• Universiteit van Utrecht - Wat is neurodiversiteit
• Wikipedia over neurodiversiteit   
• Uitleg over het verschil tussen neurodivergent en neurodivers
• Avoiding Ableist Language: Suggestions for Autism researchers 
• Neurodiversiteit in teams  
• Hoe benut je de kracht van neurodiversiteit op het werk?  
• Over Spelontwikkeling en spelbegeleiding
• Boek Als spelen een uitdaging is - Wilna van der Heuvel  
• Artikel: Verkennen, verbinden, verrijken - Spelbegeleiding van jonge kinderen